Projekt „Moje miejsce“: przykład zastosowania dramy w rozwiązywaniu problemów przemocy domowej i tworzeniu zdrowych relacji w szkołach uczniów podstawówki

Autor: Laura Newton, Wolf and Water Arts Company, 2007

Wstęp

Przemoc domowa i znęcanie się to zasadniczo nadużywanie władzy i kontroli jednej osoby nad drugą w kontekście intymnej lub bliskiej relacji. Może się objawiać na wiele sposobów między innymi w formie przemocy fizycznej, znęcania psychicznego, wykorzystania i przemocy seksualnej, kontroli finansowej, izolacji społecznej lub ograniczenia swobody. (Definicja partnerstwa ADVA, 2001)

90% przypadków przemocy rozegrało się na oczach dzieci lub w pokoju obok. (Huges, 1992, cytat z publikacji ADVA, 2007, s. 4)

Szacuje się, że w Wielkiej Brytanii policja otrzymuje 60 zgłoszeń przemocy domowej na godzinę. (Stanko, P, cytowany przez ADVA, 2007). Dzieci często uczestniczą w tych zdarzeniach i, nawet jeśli nie są bezpośrednimi ofiarami przemocy, w wielu przypadkach są jej świadkami bądź są jej świadome, co prowadzi do fizycznych i emocjonalnych urazów (Hester et al, 2002). Jesteśmy odpowiedzialni za ochronę dzieci, a konieczność podnoszenia świadomości dzieci na temat ich praw została wyrażona przez Konwencję Praw Dziecka przyjętą przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych.

Ofiarom przemocy domowej może być trudno uświadomić sobie i mówić o swoich doświadczeniach ze względu na wiele mitów i stereotypów związanych z problemem przemocy oraz jej stygmatyzujący charakter. (McName, 2001).

Projekt „Moje miejsce“

Celem projektu jest praca z młodymi ludźmi, by zbadali czym tak naprawdę są zdrowe relacje w rodzinie i poza nią. Na stosunkowo wczesnym etapie tworzenia projektu rozpoznano, że skupienie się wyłącznie na problemach przemocy domowej wykluczyłoby wiele młodych ludzi, którzy na szczęście nigdy jej na sobie nie doświadczyli. Jednakże wszystkie dzieci istnieją w przestrzeni relacji w obrębie rodziny i poza nią. I wszystkie w jakimś momencie doświadczają trudności w relacjach z innymi.

Projekt ma zachęcać do samodzielnego myślenia i doprowadzić do otwartej dyskusji na takie tematy jak przemoc domowa, osobiste bezpieczeństwo, rodzina, rówieśnicy, płeć, wybór, prawa i obowiązki. W ramach powyższego nasza grupa zaczęła od trzech podstawowych założeń:

1. wszyscy jesteśmy odpowiedzialni za swoje czyny;
2. istnieją podstawowe ludzkie potrzeby, a co za tym idzie podstawowe ludzkie prawa, bez względu na ich odmienną ekspresje w różnych kulturach;
3. przemoc i obraźliwe zachowanie nie rozwiązuje i nie jest akceptowalnym sposobem rozwiązywania problemów interpersonalnych czy konfliktów.

Zarys projektu

Projekt „Moje miejsce“ powstał na zamówienie partnerstwa ADVA, by pomóc zwiększyć świadomość i zapoczątkować dyskusję o przemocy w szkołach podstawowych i gimnazjalnych. Według naszej definicji zdrowe relacje polegają na pozytywnej komunikacji uczniów z rówieśnikami, rodziną i szkołą, w której wszyscy mają obowiązek traktować innych z szacunkiem, ale również mają obowiązek wiedzieć, kiedy ich prawa są naruszane (Harris, 2004). Projekt skupia się na empatii, zarządzaniu i rozwiązywaniu konfliktów, osobistej i społecznej odpowiedzialności.

Cele projektu:

• zwiększenie świadomości dzieci jakie mają możliwe wybory, prawa i obowiązki związane ze zdrowymi relacjami;
• zwiększenie kreatywności - umiejętności życiowej odgrywającej kluczową rolę w różnych sytuacjach, rozwiązywaniu problemów, rozumieniu życia i poczuciu spełnienia;
• zwiększenie poczucia własnej wartości;
• pomoc dzieciom, by były bezpieczne.

W semestrze letnim 2003 roku nasza grupa pracowała z dziewięcio- i dziesięciolatkami nad stworzeniem projektu. W efekcie powstał przewodnik dla prowadzącego i film składający się z krótkich epizodów przedstawiających dzieci doświadczające trudności w relacjach, na przykład w domu lub szkole. Fikcyjne wydarzenia i bohaterowie, które stworzyliśmy oraz techniki projekcji i wchodzenia w role pomogły dzieciom dzielić się swoimi doświadczeniami i patrzeć na nie z bezpiecznego dystansu przez pryzmat fikcyjnych postaci (Jennings 1994, 2006, Jones 2004). W efekcie powstało kilka realistycznych epizodów, które jednak nie były prawdziwymi historiami dzieci, i to one przyczyniły się do powstania projektu. W ten sposób, bez naruszania prywatności, powstał prawdziwy i poruszający materiał do dalszej pracy.

I właśnie podczas tworzenia i realizacji takiego projektu traktujemy uczniów jak prawdziwych ekspertów od bycia dzieckiem i prawdziwych ekspertów od bycia dzieckiem w kontekście całej gamy rodzinnych i interpersonalnych relacji. Wszystko to po to, by przywrócić dzieciom poczucie mocy i sprawstwa poprzez docenianie ich doświadczeń i wiedzy, co prowadzi do zwiększenia zaufania do własnych uczuć (McName, 2001).

Tworząc „Moje miejsce“ położyliśmy duży nacisk na przywrócenie poczucia mocy i sprawstwa, przez co projekt w mniejszym stopniu skupia się na tym, by dzieci dawały „właściwe odpowiedzi“ i jest bardziej zainteresowany stworzeniem przestrzeni, w której dzieci mogą przyjrzeć się swoim doświadczeniom w relacjach, przedyskutować pojawiające się w nich problemy i dojść do własnych wniosków (Harris, 2004). Projekt jest na tyle elastyczny, że nauczyciel czy prowadzący może wybrać ćwiczenia odpowiadające potrzebom i temperamentowi swoich podopiecznych, wielkości sali i dostępnym zasobom.

Struktura i zawartość

„Moje miejsce“ ma elastyczną strukturę i wymaga uczestnictwa w dwóch wątkach: w wątku A i w wątku B, z których każdy składa się z serii planów lekcji. Wątek A koncentruje się na ustanowieniu podstaw zdrowych relacji z pomocą historii opowiedzianych w filmie i ćwiczeń dramowych. Wątek B zawiera dalsze ćwiczenia i został stworzony, żeby zarówno wspierać dyskusję o tym, co pojawiło się w wątku A oraz by kreatywnie zbadać wszelkie ważne kwestie, jakie pojawiły się w danej grupie, zwłaszcza dotyczące ich sytuacji, środowiska, zainteresowań i doświadczeń.

Wątek A powstał jako podstawowy materiał dydaktyczny, który pobudza do dyskusji i refleksji na temat zagadnień związanych ze zdrowymi relacjami. Film „Moje miejsce“ otwiera wątek A prezentując opowieści o trójce dzieci, które mają problemy związane ze zdrowymi relacjami:

Janek ma 10 lat i jest dręczony w szkole przez inne dzieci, nawet przez swojego starszego brata Michała. Jego ojciec cierpi na depresję od śmierci matki Janka i nie może sobie poradzić z Michałem. Prowadzi to do ciągłych kłótni Michała z tatą, a Janek w nich uczestniczy, co go martwi i rozstraja nerwowo. Historia ta pokazuje, jak trudne relacje między ojcem a Michałem wpływają na Janka.

Karolina ma 11 lat i mieszka z nowym ojczymem, z którym nie ma najlepszych relacji. Czasami ojczym stosuje wobec niej przemoc fizyczną. Historia Karoliny pokazuje, co się dzieje, kiedy nikt nie wierzy młodej osobie, w czego następstwie ma ona duże trudności, by powiedzieć komukolwiek, co się dzieje.

Szymek ma 10 lat i pochodzi z rodziny przemocowej, w której ojciec znęca się nad matką. Szymek nie zaznał niczego innego i teraz naśladuje niektóre zachowania i postawy swojego ojca. Ta historia jest po prostu o Szymku, który zaczyna uświadamiać sobie, że istnieją inne sposoby zachowania.

Każda opowieść podzielona jest na cztery lub pięć etiud trwających od trzech do sześciu minut. Każda etiuda rozpoczyna się od ekranu tytułowego, a kończy serią pytań zadawanych przez rysunkową postać sędziego. W planie każdej sesji wątku A przewidziano pokazanie jednego z epizodów, po którym następuje wskazówka, jak w pracy grupowej poruszyć z uczestnikami kluczowe tematy i uzyskać odpowiedzi na pytania zadane w danym epizodzie.

Celem wątku B jest umożliwienie grupie odniesienia problemów poruszonych w wątku A do własnych doświadczeń oraz dokładne ich zbadanie w ramach bezpiecznej, kontrolowanej struktury. Wątek B to druga seria planów lekcyjnych zawierających działania artystyczne i dramowe oraz dyskusje, podczas których dzieci mają możliwość tworzenia własnych postaci i historii, do dalszego badania. Wątek B może być prowadzony równolegle lub po wątku A.

Na każdym etapie projektu sugerujemy określone gry i ćwiczenia — nie tylko dlatego, że są zabawne, ale ponieważ mogą sprowokować zachowania, poglądy i przemyślenia wzbogacające poruszane zagadnienia. Omówione są też pytania, jakie mogą zadawać prowadzący po wykonaniu danego ćwiczenia, by przetworzyć doświadczenia w nim uzyskane.

Wszystkie działania można podzielić na trzy kategorie:

• działania angażujące całą grupę — gry, ćwiczenia i dyskusje, w których wszyscy biorą udział;
• działania angażujące małe grupki — ćwiczenia, wspólne wymyślanie, realizowanie zadań w małych grupkach, a następnie przekazywanie i prezentacja rezultatów całej grupie;
• działania indywidualne — zadania do samodzielnego wykonania; są one bardzo ważne, ponieważ właśnie tutaj jest największe prawdopodobieństwo, że dziecko się otworzy.

Otwarcie i bezpieczeństwo

Film „Moje miejsce“ pokazuje relacje, które nie zawsze są zdrowe, prezentuje dylematy, przed jakimi stają młodzi bohaterowie. Również celem niektórych ćwiczeń, które zaproponowaliśmy jest poruszanie kwestii związanych z przemocą w bezpiecznym i kontrolowanym środowisku. Nauczyciel lub prowadzący powinien być od samego początku przygotowany, że poruszanie tematów o tak delikatnej naturze może spowodować, że któraś z młodych osób się otworzy. Przed rozpoczęciem projektu zalecamy, by prowadzący zapoznali się ze stanowiskiem i procedurami organizacji na wypadek takiego otwarcia się, a wszyscy zajmujący się realizacją tych procedur powinni być poinformowani o tym, że taki projekt będzie realizowany. Zachęcamy również do przedyskutowania z pozostałą kadrą zbliżającego się projektu, a zwłaszcza do zidentyfikowania wszystkich młodych osób, u których projekt może poruszyć bolesne kwestie i zaplanowania, jakie potencjalne wsparcie można tym ludziom udzielić.

Ewaluacja

We wrześniu 2004 roku partnerstwo ADVA z hrabstwa Devon zwróciła się do Biura Psychologii Szkolnej z prośbą o koordynację i ewaluację pilota projektu „Moje miejsce“ w szkołach. Zatrudniono psychologów szkolnych Clare Bedford i Angie Mudge, które obserwowały sesje a następnie przeprowadziły wywiady z nauczycielami i uczniami. We wnioskach napisały, że projekt pozwala nauczycielom rozwijać świadomość problemów związanych z przemocą domową oraz kompetencje korzystania w przyszłości z materiałów zawartych w projekcie (Bedford i Mudge, 2005).

Podczas pilotażowej realizacji projektu na zakończenie każdej sesji notowano opinie uczniów oraz co z niej wynieśli z wykorzystaniem „koła sesji“, które zapraszało dzieci do pisania komentarzy o tym, czego się nauczyli. Uzyskane w ten sposób głosy często dotyczyły relacji i dzielenia się:

Jeśli ktoś mówi ci jakąś zły sekret (kiedy komuś może stać się krzywda), można o tym komuś powiedzieć.

Bądź bezpieczny, powiedz komuś jeśli masz problem.

Uczucia innych ludzi są ważne.

Nawet jeśli kogoś nie lubisz, nie dręcz go.

(Newton, 2004 cytat z Bedford and Mudge, 2005)

Bedford i Mudge przekazały również użyteczne wskazówki dotyczące przyszłej pracy, między innymi konieczność przeznaczenia więcej czasu w szkołach na spotkania nauczycieli z prowadzącymi, aby zapewnić lepsze zrozumienie materiałów i poruszanych kwestii, a także, by umożliwić przekazywanie informacji zwrotnych o reakcjach dzieci podczas i pomiędzy sesjami (Bedford i Mudge, 2005).

Konkluzje

Drama i aktywne metody pracy mogą być wykorzystane do poniesienia świadomości na temat przemocy domowej i niewłaściwych relacji w szkołach oraz do dyskusji o tych problemach. Projekt „Moje miejsce“ to jeden z przykładów, jak dzieci i nauczyciele mogą budować pewność siebie, umiejętności i zrozumienie problemów związanych z przemocą. Prowadząc zajęcia w wielu szkołach w Devon doświadczyłam, jak projekt stymulował dzieci do uczciwej dyskusji i przemyśleń. Zaobserwowałam, że dzięki docenianiu opinii wyrażanych przez dzieci oraz badaniu ich doświadczeń w bezpiecznym dla nich środowisku, dzieci te odważają się, by brać udział w zajęciach i kwestionować swoje wcześniejsze przekonania. Zwięzły i łatwy do zastosowania format projektu sprawia, że jest on atrakcyjny dla nauczycieli, a elastyczność proponowanych działań umożliwia podążanie za potrzebami konkretnej grupy. Zalecałabym, aby praktycy dramy, nauczyciele i inni specjaliści starali się dalej rozwijać ten sposób pracy, a robiąc to zmierzali do coraz lepszego zapobiegania i ograniczenia przemocy.

Bibliografia

1. Against Domestic Violence and Abuse (ADVA) (2007). Tackling Domestic Violence and Abuse, Devon, UK.
2. Bedford, C and Mudge, A (2005) Domestic Violence Schools Liaison Consultancy Project: Part Two Evaluation of Home Ground programme delivered by Wolf and Water Arts Company, Devon County Council Education Psychology Service, Devon, UK.
3. Harris, P (2004). Home Ground Programme Workbook, Wolf and Water Arts Company, Torrington, UK.
4. Hester, M, Pearson, C and Harwin N (2002). Making An Impact: Children and Domestic Violence, Jessica Kingsley Publishers, London, UK.
5. Jennings, S, Cattanach, A, Mitchell, S, Cheser, A, Meldrum, B. (1994), The Handbook of Dramatherapy. London, Routledge.
6. Jennings, S. (2006) Creative Drama in Groupwork. Oxon, UK, Speechmark Publishers Ltd.
7. Jones, P. (2004), Drama as Therapy: Theatre as Living. London, UK, Routledge.
8. McNamee, S (2001). Helping Hands for Children, Northern Ireland Women“s Aid Federation, Belfast, UK.
9. Newton, L, (2004). Sessions records for Home Ground pilot programme, Devon, UK.

Inne polecane źródła

Strony internetowe

1. www.adva.org.uk
2. www.niwaf.org
3. www.wolfandwater.org

Książki poruszające tematykę przemocy

1. Childhood Experiences of DomesticViolence — Caroline McGee — Jessica Kingsley
2. Domestic Violence — Guidelines for Research Informed Practice — ed. John Vincent & Ernest Jouriles — Jessica Kingsley
3. Making An Impact — Children & Domestic Violence — Marianne Hester, Chris Pearson, Nicola Harwin — Jessica Kingsley

Książki o dramie i aktywnych metodach pracy z grupą

1. Creative Drama in Group Work — Sue Jennings — Winslow Press
2. Games for Actors & Non Actors — Augusto Boal — Routledge
3. Gamsters Handbook (3 volumes) — Donna Brandes & H Phillips (Vols 1 & 2), Brandes & N Norris (Vol 3) — Nelson Thornes
4. House of Games — Chris Johnston — Nick Hern Books
5. Playing the Game — C. Poulter — Macmillian